Suy giảm sức khỏe cộng đồng ở Việt Nam: Tác động của chế độ dinh dưỡng kém và lối sống ít vận động

Người dân ở các nước phương Tây đang dần nhận thức rõ hơn về sức khỏe của mình. Mặc dù việc tiêu thụ đồ ăn nhanh và thói quen ăn uống kém vẫn ở mức tương đối cao và dự kiến sẽ tiếp tục gia tăng, nhiều người đang tích cực bổ sung hoạt động thể chất và lựa chọn thực phẩm lành mạnh hơn vào cuộc sống hàng ngày của họ. Thống kê cho thấy việc ăn uống không lành mạnh và các thói quen xấu khác phổ biến hơn ở thanh thiếu niên từ các gia đình có thu nhập thấp. Tuy nhiên, khi họ trưởng thành, tình hình có vẻ được cải thiện với sự gia tăng đáng kể nhận thức về sức khỏe ở người lớn.

Thật không may, xu hướng ngược lại đang diễn ra tại Việt Nam. Đôi khi, có vẻ như khả năng chi trả cho một chế độ ăn uống theo phong cách đồ ăn nhanh phương Tây lại được coi là dấu hiệu của địa vị xã hội cao hơn. Các chuỗi cửa hàng đồ ăn nhanh phổ biến thường được xem là một sự xa xỉ, điều này càng làm trầm trọng thêm vấn đề. Đây chỉ là suy đoán dựa trên sự quan sát, nhưng nó có lý. Giá trung bình của một tô phở hoặc cơm tấm – đều được coi là món ăn đường phố/đồ ăn nhanh vì thời gian chế biến nhanh và dễ tiếp cận – thấp hơn đáng kể so với một suất bơ-gơ và khoai tây chiên tại một nhà hàng đồ ăn nhanh kiểu phương Tây. Tuy nhiên, giá trị dinh dưỡng của một tô phở mới nấu kèm với trà xanh không đường vượt trội hơn hẳn so với một bữa ăn nhanh điển hình của phương Tây. Trong khi đồ ăn nhanh ở các nước phương Tây thường bị coi là rẻ và không lành mạnh, thì tại Việt Nam, nó có thể được xem như một sự xa xỉ.

Xu hướng sức khỏe tại Việt Nam

Một nghiên cứu của Trường Khoa học Sức khỏe tại Đại học VinUniversity, Hà Nội, cho thấy những cải thiện đáng kể về sức khỏe tổng thể và tuổi thọ nhờ vào quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế. Tiến bộ này chủ yếu đến từ các nỗ lực trong việc kiểm soát các bệnh truyền nhiễm (CDs), vốn từng là nguyên nhân tử vong hàng đầu trong lịch sử. Từ năm 1990 đến 2017, tuổi thọ trung bình ở Việt Nam tăng thêm 6,5 năm đối với nữ (đạt 79,2 tuổi) và 5 năm đối với nam (đạt 70 tuổi). Mặc dù đây là những bước tiến quan trọng, nhưng tốc độ đô thị hóa nhanh chóng và sự phát triển kinh tế cũng mang lại những hệ lụy tiêu cực đối với sức khỏe.

Sự gia tăng của các bệnh không lây nhiễm (NCDs)

Dù những tiến bộ trong y tế đã mang lại lợi ích cho người cao tuổi—nhiều người trong số họ vẫn duy trì chế độ ăn uống truyền thống và cân bằng—nhưng sự gia tăng của các bệnh không lây nhiễm (NCDs) đang trở thành mối lo ngại lớn. NCDs, bao gồm ung thư, bệnh tim mạch, béo phì, tiểu đường và bệnh hô hấp mãn tính, hiện là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong tại Việt Nam. Ước tính từ 73% đến 80% tổng số ca tử vong trong nước là do NCDs. Đặc biệt, tỷ lệ mắc bệnh tiểu đường đang gia tăng đáng báo động và được dự báo sẽ gần như tăng gấp đôi vào năm 2030 so với năm 2010.

Mức cholesterol tăng cao

Xu hướng tương tự cũng được ghi nhận ở mức cholesterol LDL. Dù chưa có nhiều tài liệu thống kê chi tiết về sự gia tăng trong hai thập kỷ qua, nhưng các nghiên cứu chỉ ra rằng tình trạng rối loạn mỡ máu (hypercholesterolemia) đang gia tăng đáng kể trong cộng đồng dân cư thành thị. Năm 2022, gần 44,3% người trưởng thành ở khu vực đô thị tại Việt Nam có mức cholesterol cao, đây là yếu tố nguy cơ chính dẫn đến bệnh tim và đột quỵ. Sự gia tăng này có liên quan đến những thay đổi trong lối sống, bao gồm tiêu thụ nhiều đồ ăn nhanh, giảm vận động thể chất và lối sống ít vận động hơn. Để giải quyết vấn đề đang ngày càng nghiêm trọng này, cần có sự nâng cao nhận thức của cộng đồng về dinh dưỡng và thay đổi lối sống.

Xu hướng béo phì và thừa cân

Tỷ lệ béo phì và thừa cân đang gia tăng ở tất cả các nhóm tuổi tại Việt Nam, đặc biệt là ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trưởng thành sống tại khu vực đô thị. Một nghiên cứu năm 2023 được công bố trên tạp chí INQUIRY: The Journal of Health Care Organization, Provision, and Financing cho thấy tỷ lệ thừa cân và béo phì ở trẻ từ 5 đến 19 tuổi đã tăng đáng kể trong giai đoạn 2010–2020. Tỷ lệ thừa cân tăng từ 8,5% lên 19% (tăng 123,5%), trong khi tỷ lệ béo phì tăng từ 2,5% lên 8,1% (tăng 224%). Ở khu vực thành thị, tổng tỷ lệ thừa cân và béo phì đạt 26,8% vào năm 2020, so với 18,3% ở nông thôn và chỉ 6,9% ở vùng núi. Các nghiên cứu trước đây cũng cho thấy béo bụng ở người trưởng thành đã gia tăng mạnh từ đầu những năm 2000, và xu hướng hiện tại cho thấy con số này có thể còn cao hơn.

Một trong những nguyên nhân chính là thiếu vận động. Nghiên cứu của Đại học Stanford cho thấy trung bình một người trưởng thành tại Việt Nam chỉ đi được 3.643 bước mỗi ngày – thấp hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu là 5.000 bước và xa so với khuyến nghị 10.000 bước. Điều này khiến Việt Nam trở thành một trong những quốc gia ít vận động nhất thế giới. Một cuộc khảo sát của Bộ Y tế cho thấy 70% người trưởng thành không tham gia bất kỳ hình thức tập thể dục nào, trong khi nhân viên văn phòng chỉ đi bộ trung bình 600 bước mỗi ngày. Tình trạng ít vận động cũng phổ biến ở trẻ em và thanh thiếu niên. Một báo cáo về hoạt động thể chất cho thấy khoảng 87% thanh thiếu niên Việt Nam không đáp ứng được mức vận động khuyến nghị, chỉ một tỷ lệ nhỏ dành ít nhất 60 phút để tập thể dục năm ngày mỗi tuần.

Để so sánh, hãy nhìn vào hình ảnh của trẻ em Việt Nam qua các thời kỳ. Những bức ảnh từ thập niên 1980 hoặc 1990 hiếm khi thấy trẻ thừa cân, trong khi một chuyến ghé thăm trường học ngày nay có thể cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác.

Vai trò của nghiện trong lối sống không lành mạnh

Mặc dù bài viết này chủ yếu tập trung vào dinh dưỡng, nhưng điều quan trọng là phải thừa nhận rằng các hành vi không lành mạnh thường xuất phát từ xu hướng nghiện. Thói quen ăn uống kém lành mạnh thường đi kèm với các hành vi cưỡng chế khác, chẳng hạn như lạm dụng điện thoại thông minh và mạng xã hội. Những hành vi này kích hoạt hệ thống khen thưởng dopamine của não bộ, củng cố thói quen xấu theo cách tương tự như nghiện chất kích thích.

Nghiên cứu cho thấy đồ ăn vặt và mạng xã hội đều hoạt động như những “siêu kích thích” (superstimuli), mang lại trải nghiệm cảm giác mạnh mẽ hơn so với phần thưởng tự nhiên. Điều này khiến chúng trở nên cực kỳ gây nghiện, đặc biệt là đối với thanh thiếu niên – những người có não bộ vẫn đang phát triển và dễ bị ảnh hưởng bởi quá trình học tập cũng như điều kiện hành vi. Ví dụ, cảm giác thỏa mãn nhanh chóng khi lướt mạng xã hội rất giống với cảm giác khi tiêu thụ thực phẩm có đường và chế biến sẵn.

Một xu hướng đặc biệt đáng lo ngại là sự gia tăng tiêu thụ nước tăng lực ở trẻ em. Hàm lượng caffeine và đường cao trong những loại đồ uống này có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đáng kể đến sức khỏe.

Một nghiên cứu của Trường Đại học Sư phạm Huế cho thấy 99,9% trong số 950 học sinh trung học tham gia khảo sát tại sáu trường ở miền Trung Việt Nam có triệu chứng nomophobia – hội chứng sợ hãi khi không có điện thoại bên mình. Trong khi đó, một cuộc khảo sát năm 2016 của Q&Me tại TP. Hồ Chí Minh cho thấy 71% người tham gia thích đồ ăn nhanh, với 47% là người tiêu dùng thường xuyên. Mặc dù các nghiên cứu này có quy mô mẫu tương đối nhỏ, nhưng chúng nhấn mạnh những xu hướng đáng báo động không nên bị bỏ qua.

Kết luận

Cả đồ ăn vặt và việc lạm dụng điện thoại thông minh đều có những con đường tác động thần kinh tương tự nhau, củng cố các hành vi gây nghiện đặc biệt nguy hại đối với thanh thiếu niên. Nếu không có biện pháp can thiệp sớm, những thói quen này có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với cả sức khỏe tinh thần và thể chất trong những năm tới. Điều quan trọng là phải nhận ra rằng các chuyên gia tiếp thị đằng sau ngành công nghiệp đồ ăn nhanh, nước có đường và mạng xã hội có kỹ năng rất cao trong việc tạo ra sự phụ thuộc. Mục tiêu của họ là khiến người tiêu dùng bị nghiện, và họ làm điều đó một cách vô cùng hiệu quả.

Nhận thức cộng đồng, thay đổi chính sách và giáo dục sẽ đóng vai trò thiết yếu trong việc đảo ngược những xu hướng đáng lo ngại này. Nếu không, Việt Nam có thể phải đối mặt với một tương lai mà các bệnh không lây nhiễm, béo phì và lối sống ít vận động trở thành một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng hơn.

Nguồn tham khảo

https://www.who.int/europe…

https://ec.europa.eu/eurostat…

https://www.who.int/europe…

https://sport.ec.europa.eu/news…

https://nutrition.bmj.com/…

https://en.vietnamplus.vn…

https://med.stanford.edu…

https://vietnamnews.vn/society/…

http://bmrat.org/index.php/
BMRAT/article/view/876

https://vietnamnews.vn/society/…

https://globalnutritionreport.org…